akbank çağdaş sanat atölyesindeki sinema notları TARKOVSKY

AKBANK KÜLTÜE SANAT MERKEZİ ÇAĞDAŞ SANAT ATÖLYESİ
SİNEMA WORKSHOPLARI
Kasım-Aralık 2004
Hazırlayan ve yöneten:Fuat Erman

TARKOVSKY’de METAFİZİK ARAYIŞLAR:
Andrei Roublev

Andrei Roublev filmi uçan bir baloncu sahnesi ile açılır.Baloncu ICARUS’u ve sanatçıyı simgeler.Tüm film boyunca bu kavrama göndermeler vardır.Sanat ve sanatçının çabaları boşunadır,onlarda uçmaya çabalayıp sonunda yere çakılacaklardır.Roublev’in Theophanes ile bir konuşmasında da bunu duyarız.

Filmin izlenmesi çok kolay değildir,bölümler arasında belli bir bağ yoktur,geçmiş,şimdi,hatıra ve gelecek birbirlerinin içindedir.

Filmin kahramanı klasik kahraman tanımına uymaz,pasif ve gözlemcidir.Hollywood kalıplarının tamamen zıddı bir kahraman figürü ile karşı karşıyızdır.Bir çok filminde olduğu gibi bu filmde de Tarkovsky çekimde kendi senaryosundan uzaklaşır.Mevsimler başlığı ile sunulması İvan’in çocukluğunu çağrıştırır.

Tarkovsky halkı kahraman olarak göstermemekle eleştirilir.Halbuki Rublev bir karamandır hem de halk kahramanı çünkü desteğini kliseden değil halktan almaktadır.O şiddet,adaletsizlik ve baskıya karşıdır.

Tarihi saptırmakla eleştirilen Tarkovsky bu eleştirilere kulak tıkar.Andrei Roublev bir dahidir,ve olağanüstü bir sanatçıdır.Hakkında çok az şey bilinmesi Tarkovsky’nin işine gelir.kendi şiirseel yorumunu isteği gibi A.Roublev’in üzerine giydirebilecektir.

Halk,din,ahlak,ruhani iktidar ise kaba,sömürücü,geçici anlamlarına gelmektedir.Kurtuluş bireyin bilincinin içinden geçer.

Sanatçının görevi ise zordur hem iktidarın baskısı,hem de halkın konformizmi ile savaşmak durumundadır.Kısacası iki ateş arasındadır.

Filmde az yetenekli Theophane gerçek sanatçı A.Roublev’i yalın ve açık olmamakla suçlar.Burda Tarkovsky gerçek sanatı ve bir anlamda kendi filmlerini anlamaktan yoksun olup,sanatçı ve yapıtlarını anlaşılmaz olmakla suçlayan kıskanç kişileri anlatır.Daniil klasiktir,biçim ile öz arasındaki kalıba sıkışmış kalmıştır.Tanrı’dan korkar ama insanı sevmez.Theophane ticari nedenlerle başladığı sanata sanatçı olarak devam eder.İnsanlara ne kadar günahkar olduğunu anlatan yapıtlar resmeder.Daniil’inde dünyayı değiştirmek gibi bir niyeti yoktur..Rublev ise aşkla doludur.Kendini büyük bir ideale adamıştır,bu insan ve tanrıdır.Fakat zamanla Şeytan’ın insanlara nasıl hükmettiğini görür,ve insandaki iyilik kavramına olan inancını yitirmeye başlar.Daniil ve Theophane ise sadece devlet ve klisenin öğretilerini sanata dökerler.

A.Rublev filminin anlatımı daireseldir.Üç rahip bir manastırdan çıkıp,Rusyayı gezip tekrar manastıra döneceklerdir.Rublev başladığı ÜÇLEME’sini bitirmeye koyulacaktır.Bu ÜÇLEME’de kardeşlik,aşk ve Tanrı’yı simgelenmektedir.Ayrıca her sanatçı sadece kendisi için değil,kendini aşan bir ideal için de çalışmalıdır.Burda Tarkovsky’nin modern sanatı da yerdiğini görürüz.İkon yapmak bir tür mutlağa erişme çabasıdır.Güzelliği de ilham aldığı sonsuz güzel arketipinden kaynaklanmaktadır.İçinde ışık olan kişi de bu güzelliğe duyarlı olur.
Tarkovsky için tanrısal sadece dinde değil,Leonardo’da,Bach’ta,Bresson’da ve japon haiku sanatında da vardır.

Rublev ve Tarkovsky diğer sanatçılardanfarklı olarak resmi görüşü kabullenip onu sanata dökmezler.Sanat dahil herşeyi sorgularlar ve sanatlarını öyle oluştururlar.Tanrı olsun,prens olsun kimin adına yapılırsa yapılsın,sanatçının herşeyden önce kendine ve topluma karşı bir sorumluluğu vardır.

Ancak sanatçının bu sorgulayıcı ve karşı tavrı başına bela da olabilir.Filmde gördüğümüz taş ustalarının kör edilmesi sahnesi bu riskin büyüklüğünü simgeler.

Son bölümde çan yapangenç ustanın işi daha kollektif bir iştir.Film yapmak gibidir,para bulmayı gerektirir,başkalarının uzmanlığı ve tüm bunların koordine edilmesini gerektirir.
Bir anlamda genç usta Briska aslında Tarkovsky’nin kendisidir.

Sonuç çok önemlidir çan çalmasaydı Boriska’nın kafası vurulacaktı.Film iyi olmazsa yönetmen sorumludur.Boriska uygun çamuru tıpkı bir yönetmenin yaptığı gibi sezgileri ile bulmuştur.Film çekimi süresince her yönetmen tıpkı Boriska gibi zaman zaman özgüvenli,zaman zaman kendinden süphe eden bir ruh hali içindedir.

Film süresince yukardan çekimler(high angle) görürüz.Rus ortodoks kültüründe doğa,toprak öcü olarak değil aksine huzur verici olarak algılanır.Bu nedenle Tarkovksy
Westernlerin tam tersine(aşağıdan gökyüzünü de çerçeveleyen low angle)çekimlerin tam tersi bir seçim yapar.A.Rublev filmi süresince kamera monotonluğu kırmak için yavaş ve smooth bir şekilde hareket eder.Bu çok dikkat edilince farkedilir.A.Rublev’i siyah-beyaz çekme fikri Tarkovsky ve kameracısı Yusov’un fikridir.Renkli çekilen tarihi filmlerde bir cici-bicilik,yapaylık olmaktadır.Siyah-beyaz bunu önleyecektir.

Gerek Rublev,gerek Tarkovsky doğayı ve insanı ve insanın dünyasını barıştırırlar.